|
Nall?han topraklar? ça?lar boyu; Hititlerin, Friglerin, Bitinya Krall???´n?n, Pers, ?skender, Roma ve Bizans ?mparatorluklar?n?n hakimiyetinde kald?ktan sonra 1071 Malazgirt Zaferiyle Türklerin egemenli?ine girmi?tir. Önce Dani?mentliler´in, daha sonra Anadolu Selçuklular?´n?n idaresinde bulunmu?, Anadolu Selçuklular?´n?n 1308´de y?k?lmas?yla Candaro?ullar? Beyli?i s?n?rlar? içinde kalm??t?r. Orhan Bey zaman?nda ise Osmanl? Beyli?i topraklar?na kat?lm??t?r. Bu fetih s?ras?nda, O?uz Türklerinin iki boyundan Beydilililer ve Eymirliler ilçemize gelip yerle?mi?lerdir. ?lçemizde, bu boylar?n ad?n? ta??yan iki köy vard?r.
Roma ?mparatorlu?unun M.S.396 da Do?u ve Bat? Roma olarak ikiye bölünmesi ve ?stanbul´un Do?u Roma ?mparatorlu?unun ba?kenti olu?uyla, Anadolu´nun içinden bat?daki Efes´e giden yol güzergah?n?n yerine, ?stanbul´a giden yeni bir yol güzergah? önem kazanm??t?r. Ticari ve askeri amaçla kullan?lan bu yeni yol üzerindeki Nall?han, Do?u Roma ve Bizans ?mparatorlu?u döneminde önemli bir konaklama noktas? ve piskoposluk merkezidir. Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde de önemini koruyan yol Cumhuriyet döneminde eski önemini kaybetmi?tir.
1603-1617 y?llar? aras?nda Osmanl? padi?ah? olan I.Ahmet’in sadrazam? Nasuh Pa?a ba?vezir olmadan önce, 1594 y?l? sonbahar?nda Halep´ten ?stanbul´a dönerken Konya-Ankara-Nall?han- Göynük yolunu, yani bugün 1 numaral? devlet yolu olarak adland?r?lan zaman?n ?stanbul-Ba?dat yolunu izler. Yöremizden geçerken ilçenin bugün oldu?u yerde bir han, bir hamam ve bir de cami yapt?r?r. 1595 ilkbahar?nda biten bu yap?lar? vakfeder. O günden sonra bu yerle?im yeri geli?erek büyür.
Kocahan yap?lmadan önce, Nall?han bugünkü yerinde de?il, büyük olas?l?kla Kayap?nar çiftli?i yak?n?ndaki ?ehir kal?nt?lar?n?n oldu?u yerdedir. Kocahan´?n yap?m?yla bugünkü yerine bir göç oldu?u kesindir. Göçten sonraki tarihini yakla??k dört yüz sene olarak söyleyebiliriz. Ancak, yer de?i?tiren ilçenin tarihi daha da eskidir. ?imdiki yerle?im yerinin yak?n?nda bulunan eski ?ehrin ismi Gordium´dur. Gordium ?ehri Romal?lar?n Bitinya krallar?yla yapt?klar? sava?larda tahribata u?ray?nca terkedilmi?tir. Sonralar? harap olan eski ?ehrin yerinde Cleon (Kaleon) taraf?ndan yeni bir ?ehir kurulmu? ve ismi de Juliopolis olarak de?i?tirilmi?tir. Juliopolis, eski Gordio Koume´ye verilen isimdir. Son Bizans devrinde ismi tekrar de?i?tirilmi? ve Basileon olmu?tur.
Nall?han, 16.yy.da Karahisar-? Naallu nahiyesi olarak Hüdavendigar (Bursa) Sanca??na ba?l?yken, 19.yy’?n ilk yar?s?nda Ankara Livas?na ba?lanarak, Korupazar? Naallu ve Karahisar-? Naallu diye ikiye ayr?lm??t?r. 19.yy.?n ikinci yar?s?ndan itibaren yine tek isim alt?nda birle?tirilmi?tir.
Ça?lar boyu de?i?ik isimler verilen ilçenin ad? en sonunda Nall?han olmu?tur. Nall?han ad?n? nas?l ald??? hususunda ise iki söylenti vard?r.
Bunlardan biri; yak?n?ndan geçen Nall? Suyu ve handan ald??? yönünde, di?eri ise; handan ve bu han?n kap?s?nda bulunan naldan ald??? yönündedir. ?kinci söylentiyle ilgili varsay?ma göre: Halk kahraman? Köro?lu buradan geçerken gece handa konaklar, ertesi gün giderken han?n bahçe k?sm?nda at?n?n nal? dü?er. Nal yerinden al?narak han?n kap?s?na as?l?r ve buradan da Nall?han ismi ç?kar.
Nall?han için simgesel bir de?eri olan Kocahan´?n özgün yap?s? korunamam??t?r. Bugün, giri?indeki kemerden ba?ka geriye pek bir ?ey kald??? söylenemez. 20.yy.?n ba??nda yanan tarihi camiinin yerine ise 1911´de yenisi yap?lm??, tarihi hamam?n kal?nt?lar? da güzergah? de?i?en Ankara yolu yap?m çal??malar? s?ras?nda yok olup gitmi?tir.
1572 Tarihli 68 Nolu Mufassal Tahrir Defterindeki kay?tlarda; Nahiye-i Karahisar-? Na´llu´nun 3 mahalleden olu?tu?u, zeamet türü vergi ödedi?i, kendisine 144 köy ve 17 mezra´n?n ba?l? oldu?u yaz?l?d?r.
Nall?han´?n ilçe olu?u Cumhuriyet dönemi öncesine uzan?r. Yurt Ansiklopedisinin 1´nci cildinin 546´nc? sayfas?nda Ankara Sanca??na ba?l? kazalar say?l?rken Nall?han´da yer almakta ve yine ayn? ansiklopedinin ayn? cildinin 637 sayfas?nda da Nall?han ilçesinde belediye te?kilat?n?n 1864 y?l?nda kuruldu?u yaz?lmaktad?r.
1928 y?l?nda Çay?rhan ve Beydili bucak yap?lm??t?r. 1973´ten sonra ise Beydili köy yönetimi biçimine, Çay?rhan´da belde´ye dönü?türülmü?tür.
Sar?yar Baraj?n?n yap?m?yla Nall?han´a ba?l? üç köy; Sar?lar, Yardibi ve Fas?l baraj gölü sular? alt?nda kalm??lard?r. Gökçekaya Baraj?n?n yap?m?ndan etkilenen Nall?kozlu Emre´ye ta??n?rken, Karahisarkozlu da kendi yaylas?na göçetmi?tir.
1950’den sonra Mudurnu ve Göynük´ten baz? köyler co?rafi yap? ve iklim özellikleri dikkate al?narak Nall?han´a ba?lanm??lard?r. ?lçenin, 1935 y?l?nda 60 köyü ve 2 buca?? varken, bugün 75 köyü ve 2 kasabas? vard?r. Baraj yap?m?yla ba?layan sosyo ekonomik geli?meler sonucu Sar?yar kasaba yap?lm?? ve 01 Aral?k 1973´te belediye te?kilat? kurulmu?tur. ?lçenin bir di?er kasabas? da Çay?rhan´d?r. Linyit ocaklar?n?n 1960´ta i?letilmeye ba?lamas?yla büyüyen Çay?rhan´da 6 Haziran 1976´da belediye örgütü kurulmu?tur.
Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde Nall?han´da 2 Medrese ve 1 Rü?tiye Mektebi varken, Cumhhuriyet döneminin ilk y?llar?nda biri ilçe merkezinde olmak üzere toplam 15 ilkokul aç?lm??t?r. 1950´den sonraki y?llarda ise okulsuz köy kalmad? derken bu kez de köyden kente göç sonucu ö?renci azl??? ya da yoklu?undan köy okullar? 1988 y?l?ndan itibaren kapanma?a ba?lam??t?r.
?lçenin tarihi okullar?ndan olan Sakarya ?lkö?retim Okulu 1914 y?l?nda Zükür ?ptidaisi (Erkekler ?lkokulu) ad?yla aç?lm??t?r. 1925 y?l?na kadar Nasuhpa?a Mahallesinde bulunan kilise binas?nda e?itim-ö?retime devam eden okul, 1925 y?l?nda Atatürk Meydan? yan?ndaki tarihi binaya ta??narak, Merkez Sakarya ?lkokulu ad?n? alm??t?r. 1957 y?l?nda da bugün kullanmakta oldu?u binas?na ta??nm??t?r.
Osmanl? Devletinin ilk y?llar?ndan itibaren yüz elli y?l devlet yönetiminde yer alan Çandarl? ailesi Nall?hanl?d?r. Sivas valisi iken ilçemizden geçerken ölen Padi?ah III. Mustafa’n?n sadrazam? ?vezzade Halil Pa?a´n?n mezar? ilçemizdedir.
Kurtulu? Sava??m?z?n hassas bir a?amas?nda Düzce´de ba?lay?p çevresini de etkileyen gerici ayaklanma hareketinin etkisi alt?nda bir hafta kalan ilçemiz bunu defetmeyi ba?arm??t?r. Milli Mücadelemizin pa?alar?ndan Kaz?m Özalp Pa?a takviye kuvvetleriyle Geyve´den Sakarya´n?n do?usuna intikal ederken ilçemiz halk?ndan gördü?ü yard?mlardan dolay? an?lar?nda övgüyle bahsetmi?tir.
Taptuk Emre, Taptuk Emre´nin k?z? Bac?m Sultan, Taptuk´un ö?rencileri ?eyh Cafer Sad?k ve Ömer ?eyh ile Akdere Köyünde Ho?ebe, Sobran Köyünde Hasan Dede ilçemiz topraklar?nda ya?ay?p ölmü? ulu ki?ilerdir.
Dünya çap?nda tan?nan büyük halk ozan? Yunus Emre’nin hocas? Taptuk Emre´nin Türbesi ilçemiz Emremsultan köyünde, Taptuk’un k?z? Bac?m Sultan´?n Türbesi de Tekke köyündedir. Çocu?u olmayanlar Taptuk Emre´yi ziyaret ederler, adak kurban? keserler. Akli dengesi bozuk olanlar? da Bac?m Sultan Türbesine götürürler.
Emremsultan Köyündeki Taptuk Emre Türbesi 1991 y?l?nda Vak?flar Genel Müdürlü?üne devredilmi?, ayn? y?l yap?lan restorasyon ile de bugünkü görünümüne kavu?mu?tur.
1996 y?l?nda yerel olanaklar ölçüsünde gerçekle?tirilen Taptuk Emre ve ö?rencisi Yunus Emre´yi anma etkinli?i 1997 y?l?ndan itibaren her y?l May?s ay?nda Ankara Valili?inin katk?lar?yla gerçekle?tirilmektedir.
*Kaynak :Mesut ?ener´in "Nall?han" isimli kitab?
"Nall?han" kitab?n? Nall?han ve Ankara Dost Kitabevinden bulabilirsiniz
|